Tâm lý học về Cơ chế Phòng vệ: Khám phá cách bạn và người khác đối diện với căng thẳng

Tâm lý học về Cơ chế Phòng vệ: Khám phá cách bạn và người khác đối diện với căng thẳng

Ủa alo, bao giờ bạn từng kiểu thấy con bạn thân vừa mới chia tay người yêu nhưng cứ miệng cười nói "Thôi kệ đi, đỡ mất thời gian, tao ổn mà!" nhưng thực chất tối về nó khóc bù lu bù loa không? Hay cái ông đồng nghiệp bị sếp mắng te tua, về lại đi cáu gắt với bảo vệ chung cư? Rồi nhiều khi chính mình cũng vậy, làm gì sai cái là kiểu "Tại đứa kia chứ đâu phải tại mình!". Mấy cái vibe đó quen thuộc đúng không? Đó chính là lúc các cơ chế phòng vệ tâm lý (defense mechanisms) của chúng ta lên ngôi đó, cả nhà ơi. Hiểu được mấy cái này thì mình không chỉ hiểu tâm lý bản thân hơn mà còn dễ đối diện căng thẳng và "bắt bài" người khác hơn nữa đó. Siu không?

Cơ chế Phòng vệ là gì mà ai cũng có?

Hiểu nôm na thì cơ chế phòng vệ tâm lý là mấy cái "chiêu" mà bộ não mình tự động bật lên để bảo vệ bản thân khỏi những cảm xúc tiêu cực, khó chịu, hay những tình huống quá sức chịu đựng. Nó giống như một tấm khiên vô hình giúp mình duy trì sự cân bằng tinh thần, ngay cả khi mọi thứ đang muốn toang hoang. Có thể là mình không cố ý đâu, mà là tiềm thức tự động làm cái rẹt à.

Nó không phải lúc nào cũng xấu đâu nha. Có khi nó giúp mình vượt qua giai đoạn khó khăn, nhưng có lúc lại làm mọi chuyện rối như tơ vò, thậm chí là làm rạn nứt các mối quan hệ. Quan trọng là mình nhận ra và biết cách điều chỉnh thôi.

Bóc tách mấy "chiêu" phòng vệ siêu phổ biến của Gen Z

Gen Z chúng mình năng động, sáng tạo nhưng cũng hay stress dã man. Cùng Movui điểm qua vài cơ chế phòng vệ mà dân tình hay "bấm bụng" xài nhất nè:

1. Phủ nhận (Denial): "Tao ổn mà, không sao đâu!"

Đây là cơ chế mà bạn sẽ kiểu cố gắng từ chối đối mặt với một thực tế nào đó gây đau khổ. Ví dụ như trượt job mơ ước nhưng cứ khăng khăng "Thôi dẹp đi, công ty đó đâu có hợp vibe của mình đâu mà lo". Hay biết rõ deadline dí sát đít rồi nhưng vẫn giả vờ quên, cứ chill chill lướt TikTok. Kiểu này thì hay gặp ở mấy bạn cung Nước hay hay bị nhạy cảm á.

2. Phóng chiếu (Projection): "Nó mới toxic chứ tao đâu!"

Khi mình có một cảm xúc hay suy nghĩ tiêu cực nào đó về bản thân nhưng không chấp nhận được, mình sẽ vô thức "đổ lỗi" cho người khác. Ví dụ bạn hơi ích kỷ nhưng lại đi nói người yêu mình là người ích kỷ. Hoặc bạn bị chê ăn mặc "phèn" thì quay ra nói đứa chê mình "thấy ghét, mặc đồ cũng có đẹp đẽ gì đâu mà bày đặt!". Kiểu này đôi khi gây ức chế dã man nhưng người trong cuộc thì hổng có nhận ra đâu.

3. Hợp lý hóa (Rationalization): "Thôi bỏ đi cũng được, đằng nào cũng không hợp!"

Cơ chế này là mình tìm ra những lý do hợp lý (nhưng không phải là thật) để giải thích cho một hành động, suy nghĩ hay một tình huống khó chịu nào đó. Nghe thì có vẻ "logic" nhưng thực ra là đang né tránh sự thật đó. Chẳng hạn như không được crush rep tin nhắn, bạn sẽ tự nhủ "Thôi kệ đi, đằng nào ảnh cũng bận rộn, không có thời gian nhắn tin với mình đâu". Hoặc trượt học bổng thì bảo "Kệ đi, học nhiều quá cũng mệt, thà đi làm thêm cho khỏe". Đôi khi, mình còn liên tưởng tới mấy giấc mơ kỳ quái rồi tự hợp lý hóa "à chắc vũ trụ muốn mình đánh con gì đó đây mà".

4. Di dời (Displacement): "Giận cá chém thớt" là đây chứ đâu!

Bạn đang stress vì bị sếp la, về nhà thấy em trai chơi game ồn ào là bạn nhảy dựng lên mắng cho một trận không còn thấy tổ quốc. Hoặc cãi nhau với người yêu không nói lại được, xong đi comment dạo khẩu nghiệp trên mạng xã hội. Đây là kiểu mình không dám hoặc không thể đối diện trực tiếp với nguồn cơn của sự khó chịu, nên trút giận lên đối tượng khác "yếu thế" hơn. Vibe này thì hơi bị toang đó nha.

5. Thăng hoa (Sublimation): "Biến đau thương thành hành động"

Đây là một trong những cơ chế phòng vệ được đánh giá là "healthy" nhất luôn đó. Thay vì để những cảm xúc tiêu cực nhấn chìm, mình sẽ chuyển hóa chúng thành những hành động tích cực, mang tính xây dựng. Ví dụ, thất tình thì bạn đi tập gym cho body slay, hoặc buồn quá thì ngồi viết nhạc, vẽ tranh. Hay vì tức giận một vấn đề xã hội nào đó mà bạn tham gia các hoạt động tình nguyện. Kiểu này là siêu đỉnh kout, nên học hỏi nha.

6. Đàn áp (Repression): "Thôi dẹp đi không nghĩ tới nữa!"

Đàn áp là một cơ chế tiềm thức, nơi mình đẩy những suy nghĩ, cảm xúc, hoặc ký ức gây đau khổ ra khỏi ý thức. Nó khác với "phủ nhận" ở chỗ phủ nhận là mình biết sự thật nhưng không chấp nhận, còn đàn áp là mình gần như quên béng luôn hoặc cố tình "quên" đi để không phải đối mặt. Ví dụ bị tổn thương sâu sắc từ nhỏ nhưng không còn nhớ rõ nữa, hoặc cố tình không nhớ đến những lỗi lầm của bản thân.

Tại sao mình cần "đọc vị" mấy cái này?

Hiểu về các cơ chế phòng vệ này không phải để mình kiểu đi soi mói hay đánh giá người khác đâu nha. Cái chính là để:

• Hiểu mình hơn: Tự nhận biết được khi nào mình đang "xài chiêu" gì, từ đó điều chỉnh hành vi và cảm xúc cho phù hợp, bớt stress hơn.
• Thấu hiểu người khác: Khi thấy ai đó có phản ứng hơi "kỳ cục", mình có thể đoán được có lẽ họ đang dùng cơ chế phòng vệ nào đó. Điều này giúp mình bao dung hơn, ít phán xét hơn và cải thiện các mối quan hệ bạn bè, gia đình, người yêu.
• Xây dựng mối quan hệ chất lượng: Khi mình hiểu mình và hiểu người, mình sẽ biết cách giao tiếp hiệu quả hơn, ít gây hiểu lầm và tổn thương cho nhau hơn. Vibe nó cũng chill hơn nhiều đó.

Làm sao để ứng xử một cách siu cấp chill?

Bước đầu tiên và quan trọng nhất là nhận diện. Tự hỏi bản thân: "Ủa sao mình lại phản ứng vậy ta?", "Mình đang cảm thấy gì vậy?". Khi mình ý thức được, mình sẽ có cơ hội lựa chọn cách phản ứng khác thay vì cứ để tiềm thức dẫn dắt.

Sau đó, hãy chấp nhận cảm xúc của bản thân. Buồn thì cứ buồn, giận thì cứ giận, đừng cố kìm nén hay phủ nhận. Cho phép mình được trải nghiệm cảm xúc, sau đó tìm cách giải tỏa lành mạnh như chia sẻ với bạn bè, viết nhật ký, đi bộ, nghe nhạc...

Và quan trọng là đôi khi mình cũng cần biết nói "Không" một cách mạnh mẽ để bảo vệ bản thân khỏi những điều tiêu cực đúng không nè? Giống như movui.vn vẫn hay gợi ý cho bạn đó, biết cách từ chối khéo léo để mình luôn được thoải mái, không phải ôm đồm hết mọi thứ. Slayyyy!

Vậy bạn đã từng nhận ra mình hay dùng "chiêu" nào để đối diện căng thẳng chưa? Hay bạn bè của bạn thì sao? Comment bên dưới cho Movui biết nha!